Tín Ngưỡng Thờ Cúng Gà

Gà là một dấu tích của văn minh và văn hóa nông nghiệp ở Việt Nam. Trên trống đồng đông sơn, gà và chim là những loài vật được thể hiện khá nhiều, gà và đa số đứng dưới đất là loài chim nước. Có truyền thuyết về vua An Dương Vương Thục Phán cố công xây thành nhưng đấp đến đâu thì đất lở đến đấy, Rùa thần báo cho nhà vua biết ở núi Thất Diệu có một con gà trắng sống đến ngàn năm rồi hóa thành yêu tinh ẩn trong núi, nếu diệt được nó thì việc xây thành sẽ thành công. Sau khi An Dương Vương giết được con gà trắng thì xây được thành. Trước đó trong truyền thuyết Sơn Tinh – Thủy Tinh, gà cũng được nhắc đến với tư cách là một trong ba lễ vật thách cưới của Vua Hùng để gả con gái của mình là Mỵ Nương gồm: Voi chín ngà, gà chín cựa, ngựa chín hồng mao. Trong văn hoá Việt Nam, đặc biệt với nét tranh Làng Hồ, hình ảnh chú lợn ủn ỉn, hình ảnh con gà cục tác lá chanh là những nét chấm phá về một làng quê Việt Nam an bình, với những triết lý sống nhân bản, thiên nhiên.

Với người Việt, gà trống như cầu nối giữa thế giới con người với thế giới thần linh, là con vật được chọn để dâng cúng thần linh, tổ tiên mỗi dịp Lễ Tết. Sở dĩ gà được chọn làm vật cúng tế linh thiêng trong đêm Giao thừa bởi theo thần thoại của dân tộc Việt Nam, khi Ngọc Hoàng mới sáng tạo ra mặt đất, thấy lạnh lẽo, ẩm thấp. Người bèn sai mười mặt trời suốt ngày đêm chiếu sáng để sấy khô mặt đất. Nhưng đất đã khô trắng, nứt nẻ rồi mà Ngọc Hoàng quên không thu các mặt trời lại khiến con người và cây cỏ khốn đốn vì nắng hạn. Có một chàng dũng sĩ giương cung tên bắn liên tiếp rụng chín mặt trời. Mặt trời cuối cùng sợ hãi quá bay tít lên cao và trốn biệt không ló ra nữa. Mặt đất lại lạnh lẽo tối tăm. Con người và loài vật rủ nhau đi gọi mặt trời. Chẳng con nào gọi được, cuối cùng chỉ có con gà trống khoẻ mạnh cất tiếng gáy vang lừng khiến mặt trời tò mò ngó xuống rồi quên cả sợ hãi hạ thấp dần độ cao, khiến mặt đất lại sáng bừng lên. Kể từ đó, người dân cúng gà trống với hi vọng gà trống sẽ đánh thức mặt trời, chiếu sáng cho đủ đầy ánh nắng cả năm, mang lại mưa thuận gió hòa cho cư dân nông nghiệp.

Xem thêm  Gà Và Văn Học

Theo tục lệ cổ truyền, đêm cúng Giao thừa hay Lễ Trừ tịch được tổ chức nhằm đón các thiên binh, thiên tướng. Lúc đó, họ đi thị sát dưới hạ giới, rất vội, không kịp vào tận bên trong nhà nên bàn cúng thường được đặt ở ngoài cửa chính mỗi nhà. Hết một năm, vị Hành khiển cũ đã cai quản hạ giới trong năm cũ sẽ bàn giao công việc cho vị Hành khiển mới đi xuống cai quản hạ giới trong năm mới. Và mâm lễ cũng Giao thừa được sắp bày với lòng thành tiễn đưa người nhà trời đã cai quản mình năm cũ và đón người mới xuống làm nhiệm vụ cai quản hạ giới năm tới. Trên chiếc hương án phải có bình hương, hai ngọn đèn dầu hoặc hai ngọn nến. Lễ vật gồm: gà luộc nguyên con, bánh chưng, mứt, kẹo, trầu cau, hoa quả, rượu nước và vàng mã. Gà cúng trong đêm Giao thừa phải là gà trống hoa, trống mới le te gáy với ý nghĩa khoẻ mạnh, tinh khiết.

Theo phong tục Việt Nam, con gà trống có đủ 5 đức tính mẫu mực là: Văn, Võ, Dũng, Nhân, Tín. Cúng gà trống cũng là cầu mong con cháu được hưởng những đức tính đó. Văn là: đầu có mào như đội mũ, thân có màu lông đẹp như quần áo, gọn gàng. Võ là: chân cứng, có cựa nhọn để làm vũ khí. Dũng là: thấy đối thủ là xông vào. Nhân là: tím thấy thức ăn liền gọi đồng loại. Tín là: đúng giờ, đúng canh liền cất tiếng gáy. Cũng có quan niệm cho rằng, ngày đầu tiên của năm mới là ngày của con gà nên cỗ cúng không thể thiếu gà. Hơn nữa, khi làm gà cúng, phải gắn một bông hoa hồng ở mỏ gà. Không chỉ làm vật trang trí, mà còn là biểu tượng hình ảnh gà trống cất tiếng gáy gọi mặt trời của ngày đầu tiên báo hiệu năm mới đã đến.

Xem thêm  Gà Nướng Lá Chanh - đặc Sản Của Vùng Nào

Do đó, gà trống được chọn làm vật phẩm để cúng tế tổ tiên, gia thần. Riêng gà đặt cúng trên ban thờ, quan niệm chung thường là đặt gà quay đầu vào trong bát hương với tư thế há miệng, chân quỳ, cánh duỗi tự nhiên. Tư thế này được coi là “con gà biết kêu, biết gáy, đang chầu”. Không đặt gà quay đầu ra, vì cho đó là gà “không chịu chầu”. Bày gà cúng nếu đặt đầu quay ra phía ngoài sẽ đẹp mắt hơn. Còn quay đầu vào trong thì phao câu chổng ra ngoài, không đẹp mắt.

Con gà là biểu tượng của một nền văn hoá đi liền với tín ngưỡng tôn sùng mặt trời của nghề nông lúa nước. Lâu dần, cúng gà trống hoa thành phong tục của mọi gia đình Việt Nam vào lúc Giao thừa. Tuy nhiên, đến thời hiện đại nhiều gia đình Việt Nam đã không làm nông nghiệp, câu chuyện gà trống hoa gọi mặt trời không còn được nhiều người biết đến, nếp văn hoá ấy bị mờ dần khiến nhiều người không còn nhớ nữa. Cúng gà đêm Giao thừa là một nét đẹp trong văn hóa Việt Nam, mọi thế hệ cần gìn giữ truyền thống có từ lâu đời này vì đó là một nét đẹp trong phong tục của nhiều dân tộc Việt.

Đức Chiến

Bài viết liên quan